OTWARTE ŚCIEŻKI W SPEKTRUM

BUDŻET OSOBISTY

“Inteligencję człowieka można zobaczyć w tym, jak zarabia pieniądze. Jego mądrość w tym, jak je wydaje.” przysłowie greckie

DOBRE PRAKTYKI

Istnieją różne sposoby na zarządzanie budżetem osobistym, czyli łączną sumą pieniędzy do dyspozycji w danym momencie. Mimo, że część kosztów jest stała lub łatwa do określenia, w budżecie często pojawiają się również wydatki, które nie są planowane. Dlatego warto wprowadzać sobie nawyki, które ułatwią zarządzanie pieniędzmi i bycie przygotowanym na różne, zdarzenia losowe.

Jak zapanować nad kasą?

Do dobrych nawyków, które warto wprowadzić, można zaliczyć m.in.:

  • prowadzenie spisu wszystkich wydatków – w formie papierowej lub elektronicznej. Wydatki można dzielić na różne kategorie, np. opłaty stałe, leki i opieka medyczna, jedzenie, rozrywka, oszczędności – w zależności od potrzeb. Zaletą tego sposobu jest możliwość obserwacji własnych nawyków dotyczących wydawania pieniędzy i ograniczanie zbędnych wydatków; 
  • dzielenie pieniędzy na tygodnie lub dni – można to robić na różne sposoby, np. fizycznie w kopertach lub ustalając sobie tygodniowy/dzienny limit wydatków;
  • prowadzenie listy stałych kosztów – polega to na spisaniu wszystkich stałych wydatków i zachowaniu sobie tych pieniędzy oddzielnie, np. na subkoncie, czyli osobnym koncie prowadzonym w ramach jednego rachunku, a resztę – do wydania według własnego uznania; 
  • rozdzielanie pieniędzy na kategorie w taki sposób, aby ostateczna suma wynosiła 0 i trzymanie się tych założeń.  

Patenty na oszczędzanie

Nie zawsze trzeba wydawać wszystkie pieniądze, jakie ma się do dyspozycji w danym momencie. Część z nich można zostawić do wydania w innych celach. Takie postępowanie nazywamy oszczędzaniem. Najprostsze z nich to: 

  • wrzucanie pieniędzy do miejsca, z którego trudno będzie je wyjąć, np. do skarbonki zamykanej na klucz – dobrze by było, żeby skarbonka nie była przezroczysta, aby uniknąć pokusy „przeliczania” gotówki; 
  • wrzucanie do skarbonki każdej monety, która będzie się pojawiała w portfelu, np. pięciozłotówek – po dłuższym czasie można w ten sposób odłożyć pewną sumę pieniędzy i nawet tego nie zauważyć; 
  • ustawienie stałego przelewu w każdym miesiącu, czyli takiego przelewu, który bank realizuje automatycznie we wskazanym dniu, np. na konto oszczędnościowe lub konto w innym banku, do którego nie masz karty; 
  • samodzielne przelewanie określonych sum pieniędzy na inne konto w banku lub konto oszczędnościowe.  

Niektóre banki mają narzędzia, które wspierają oszczędzanie, na przykład dają możliwość automatycznego odkładania określonych sum pieniędzy z każdej transakcji na specjalnie określony cel. W sprawie oferty warto porozmawiać z bankiem, w którym masz konto. 
Pamiętaj, że zawsze możesz zamknąć konto i otworzyć je w innym banku. Podstawowy warunek to nieposiadanie żadnych zobowiązań na koncie, z którego rezygnujesz.

KORZYSTANIE Z BANKU

Aby skorzystać z usług banku, trzeba mieć minimum 13 lat. Do ukończenia 18 lat potrzebna jest jednak zgoda opiekuna prawnego, najczęściej mamy lub taty. Dopiero po ukończeniu 18 lat można samodzielnie korzystać z usług banku. 

Jeśli korzystasz z usługi banku w oddziale, musisz zawsze mieć ze sobą dowód osobisty lub paszport w celu potwierdzenia swojej tożsamości. Jeśli bank nie ma informacji o tym dokumencie, skanuje go i wpisuje jego numer do swojego systemu. To normalna procedura, która ma na celu zagwarantowanie bezpieczeństwa Twoich pieniędzy. Dopiero po potwierdzeniu tożsamości bank może udzielić szczegółowych informacji o Twoich usługach. 

Jeśli chcesz, żeby inna osoba miały dostęp do Twojego konta w banku, musisz je upoważnić w oddziale banku, to znaczy potwierdzić w banku dane tej osoby i podpisać zgodę na korzystanie przez nią z Twojego konta. Upoważnienie najczęściej jest płatne jednorazowo. To może być każda osoba, która ma ukończone 18 lat i nie jest ubezwłasnowolniona, zdolna do czynności prawnych, takich jak zawieranie umów. 

Jeśli zgubisz swój dowód osobisty lub paszport, musisz go natychmiast zastrzec, to znaczy poinformować o jego zagubieniu lub kradzieży. Można to zrobić, dzwoniąc pod specjalny numer w banku. Jeśli tego nie zrobisz, osoba, która będzie mieć Twoje dokumenty, może próbować wypłacić Twoje pieniądze lub wziąć na Twoje dane jakieś zobowiązanie, które będziesz musiał spłacić.  Więcej informacji znajdziesz tutaj: FAQ / Co zrobić, gdy zgubiłeś lub skradziono Ci dowód osobisty?

Jeśli chcesz uzyskać informacje o swoich usługach w banku telefonicznie, możesz zadzwonić na specjalny numer telefonu, tak zwaną infolinię. Zanim pracownik udzieli Ci informacji, może zadać dodatkowe pytania w celu potwierdzenia tożsamości, których nie ma w dokumencie tożsamości, na przykład o adres wpisany do systemu, posiadane rachunki w różnych walutach lub nazwisko panieńskie matki. W niektórych bankach konieczny jest jeszcze telekod, który można sobie przypisać w oddziale banku lub w bankowości internetowej. Dopiero, kiedy podasz prawidłowe informacje, bank będzie mógł udzielić Ci informacji.

Obecnie coraz częściej banki wykorzystują swoją aplikację mobilną. Jeśli masz dostęp do konta z aplikacji mobilnej banku, możesz w trakcie rozmowy z bankiem dostać powiadomienie autoryzacyjne, które potwierdzają, że kontaktuje się z Tobą bank, a nie osoba, która się za niego podaje. 

Jak uchronić się przed oszustami? 

Jest wielu oszustów, którzy, podając się za bank, mogą chcieć uzyskać od Ciebie informacje o Twoich pieniądzach i próbować uzyskać do nich dostęp. Dlatego pamiętaj: 

  • bank nigdy nie będzie chciał od Ciebie, abyś podał przez telefon hasło do swojego konta, PIN do karty lub pełnych danych Twojej karty płatniczej; 
  • jeśli dostaniesz od kogoś prośbę o pieniądze, na przykład przez komunikator internetowy lub SMS, sprawdź, czy rzeczywiście jest to wiadomość od tej osoby, czy wiadomość od oszusta, który się za nią podaje. Nigdy nie przesyłaj nikomu żadnej sumy pieniędzy bez wcześniejszego sprawdzenia, na przykład dzwoniąc do niej lub spotykając się osobiście z daną osobą; 
  • bądź na bieżąco z serwisami, które zajmują się cyberbezpieczeństwem i ostrzegają przed różnego rodzaju zagrożeniami, np. niebezpiecznik.pl. Oszuści są coraz sprytniejsi – wykorzystują Twoją niewiedzę i mogą nadużyć Twojego zaufania, podając się za pracownika banku, policjanta, a nawet osobę bliską.   

Rodzaje usług w banku

Banki oferują różne usługi finansowe, które pozwalają zarządzać pieniędzmi. Na każdą usługę w banku trzeba zawrzeć pisemną umowę, w której są wszystkie zasady korzystania z danej usługi. Bardzo ważnym elementem każdej umowy jest tabela opłat stałych i prowizji, czyli dodatkowych, jednorazowych opłat za wykonanie przez bank danej usługi. Należy zawsze czytać ją przed podpisaniem. 

Opłacie mogą podlegać różne usługi, np. prowadzenie konta, przelewy zwykłe, przelewy natychmiastowe, wypłaty i wpłaty w oddziale banku, wypłaty i wpłaty z bankomatu, wpłaty i wpłaty z wykorzystaniem BLIKA, korzystanie z karty płatniczej i tak dalej. Czasami bank zwalnia z tych opłat, pod warunkiem spełnienia konkretnych wymagań, na przykład wykonania określonej liczby płatności kartą lub wydania określonej sumy. 

Obecnie można ją podpisać osobiście w oddziale banku lub elektronicznie, przez bankowość internetową lub elektroniczną. Bank może zadawać różne pytania w celu potwierdzenia, że jesteś osobą, za którą się podajesz lub wysłać powiadomienie na aplikację mobilną, jeśli ją posiadasz. 

Najczęściej bank oferuje następujące usługi:

RACHUNEK BIEŻĄCY

Rachunek bieżący  czyli oszczędnościowo-rozliczeniowy (ROR), zwany inaczej kontem osobistym – to konto, na które mogą wpływać pieniądze, np. wynagrodzenie za pracę, stypendium, czy przelewy bankowe od innych osób. Numer konta w Polsce ma zawsze 26 cyfr. Osoba, która jest właścicielem rachunku, może zarządzać tymi pieniędzmi: wpłacać je lub wypłacać, płacić nimi za rachunki, zakupy, przelewać pieniądze innym osobom lub odbierać od nich przelewy pieniężne.   

Rachunkiem oszczędnościowo-rozliczeniowym można zarządzać w oddziale banku, w którym zostało założone konto, przez tzw. bankowość internetową lub mobilną. Konta mogą być indywidualne lub firmowe. Obsługą kont firmowych zajmuje się osobna sekcja w banku.

RACHUNEK OSZCZĘDNOŚCIOWY

Rachunek oszczędnościowy to specjalne konto z osobnym numerem, do którego można przelewać pieniądze w celu odkładania ich na przyszłość. Aby zachęcić klienta do oszczędzania, pieniądze na tym koncie są oprocentowane. To znaczy, że w każdym miesiącu można otrzymać dodatkowo niewielki procent wartości pieniędzy, które znajdują się na tym koncie.   

Pieniądze z konta oszczędnościowego można wypłacić w każdej chwili. Koszt takiej wypłaty zależy od oferty danego banku. Najczęściej jest tak, że jedna wypłata w miesiącu jest darmowa, a kolejne generują opłaty określone w umowie z bankiem.

KARTA PŁATNICZA

Karta płatnicza to  rodzaj elektronicznego klucza do rachunku bankowego. Za pomocą karty terminal komunikuje się z bankiem, który potwierdza, czy masz wystarczające środki do dokonania transakcji. Możesz mieć aktywną kartę płatniczą w formie plastikowej lub wirtualnej. 
Na karcie płatniczej zawsze jest imię i nazwisko, chip, pasek elektromagnetyczny, 16 unikatowych cyfr oraz trzycyfrowy kod CVC, który dodatkowo zabezpiecza kartę przed użyciem przez osoby nieuprawnione.  

Kartą płatniczą zapłacisz: 

  • w terminalach płatniczych, po włożeniu lub przeciągnięciu karty i podaniu specjalnego kodu PIN;
  • w terminalach płatniczych zbliżeniowo – jeśli Twoja karta ma aktywną funkcję płatności zbliżeniowej, możesz płacić kartą, zbliżając ją do czytnika i nie wpisując PIN-u. Powyżej pewnego limitu musisz dodatkowo wpisać PIN;
  • telefonem - za pomocą czujnika NFC, który znajduje się w większości nowszych modeli telefonów. Musisz jednak dodać kartę do wirtualnego portfela, takiego jak Google Pay. Przy płatnościach telefonem nie obowiązują standardowe limity dla płatności zbliżeniowych;
  • w Internecie – podając dane karty w momencie płacenia za zakupy w sieci.

Nigdy nie podawaj danych tej karty w niesprawdzonych miejscach — korzystaj z karty tylko w sprawdzonych serwisach.
 
Nigdy nie podawaj danych karty innym osobom, na przykład sprzedając rzeczy w marketplace — taka osoba może dokonać różnych transakcji bez Twojej zgody.

Karty płatnicze mogą dzielić się na karty debetowe i kredytowe. Na karcie kredytowej znajduje się pewna suma pieniędzy, którą możesz dysponować, pod warunkiem, że spłacisz swoje zakupy w podanym przez bank terminie. Jeśli tego nie zrobisz, bank zacznie naliczać Ci odsetki, czyli opłaty z tytułu niespłaconego zobowiązania. 

LOKATA

Lokata to   rodzaj f ormy przechowywania pieniędzy, w której bank deklaruje przechowanie pieniędzy na określony w umowie czas, na przykład trzy miesiące albo rok. Lokata jest oprocentowana na określony procent, który określa, jaki procent wpłaconej kwoty będzie doliczony jako zysk. Najczęściej oprocentowanie jest podane w skali roku, dlatego w razie wątpliwości warto porozmawiać z pracownikiem banku lub zaufaną osobą o rzeczywistym zysku z lokaty. 
Nie można wypłacić pieniędzy z lokaty przed terminem jej rozwiązania. Jeśli chcesz zrezygnować z lokaty, masz do tego prawo, jednak możesz wtedy stracić naliczone odsetki;   

AKCJE i OBLIGACJE

Akcje i obligacje to tak zwane papiery wartościowe. Banki, które mają biura maklerskie, które zajmują się obsługą papierów wartościowych, mogą proponować kupowanie lub sprzedawanie akcji i obligacji.   

Akcje to papiery wartościowe, których posiadacze (zwani akcjonariuszami) posiadają jakiś procent wartości firmy. Wartość jednej akcji jest zmienna i określana na Giełdzie Papierów Wartościowych. Podczas notowań, które trwają na Giełdzie Papierów Wartościowych od poniedziałku do piątku od 9:00 do 17:00, akcjonariusze mogą kupować lub sprzedawać akcje po określonej cenie. Cena może się zmieniać bardzo gwałtownie i zależy od wielu czynników, dlatego kupowanie i sprzedawanie akcji wiąże się z dużym ryzykiem.  

Obligacje to papiery wartościowe, które są emitowane najczęściej przez Skarb Państwa w Polsce lub inne instytucje, np. bank, samorząd czy firmę. Gdy kupujesz obligacje, udzielasz „pożyczki”  temu, kto zaoferował obligacje. W zamian emitent zobowiązuje się do zwrotu tych pieniędzy razem z odsetkami w określonym terminie. Obligacje są uważane za bezpieczniejsze od akcji, ponieważ są bardziej przewidywalne.     

KREDYTY

Banki oferują również kredyty, czyli umowy przelania określonej sumy pieniędzy w zamian za rozłożenie spłat na określoną liczbę rat. Bank wlicza w kwotę rat prowizję i inne opłaty, dlatego biorąc kredyt, zawsze będziesz musiał oddać więcej, niż pożyczyłeś. Wskaźnik, który pokazuje całkowity koszt kredytu w procentach i w skali roku, nazywa się Rzeczywistą Roczną Stopa Oprocentowania (RRSO). Im niższe jest RRSO, tym korzystniejsza jest oferta kredytu. 

Zanim bank zdecyduje się na udzielenie kredytu, określa tzw. zdolność kredytową, czyli szacuje, czy będziesz w stanie spłacić kredyt. Bank bierze pod uwagę m.in. twoje koszty życia, wysokość wynagrodzenia, rodzaj i czas trwania umowy, czy masz jakieś inne stałe zobowiązania (np. alimenty), a także zobowiązania w tzw. parabankach, czyli inaczej instytucjach pożyczkowych, które nie są bankami. Dopiero po potwierdzeniu zdolności kredytowej bank zawiera umowę kredytową i przelewa pieniądze na wskazany rachunek.  

Kredyty mogą być udzielane w różnych walutach, ale najczęściej spotyka się kredyty w złotówkach. Kredyty w innych walutach są bardziej ryzykowne, ponieważ kwota do spłaty zależy od kursu waluty, który może się zmieniać.   

Istnieje kilka rodzajów kredytów:  

  • kredyt gotówkowy, czyli kredyt na dowolny cel; 
  • kredyt hipoteczny to kredyt na zakup lub remont nieruchomości (lokalu, budynku), najczęściej rozłożony na wiele lat. Nieruchomość jest zabezpieczeniem dla banku — jeśli osoba, która wzięła kredyt, nie spłaca rat w terminie, bank może przejąć nieruchomość;
  • kredyt konsolidacyjny – kredyt, który scala kilka mniejszych kredytów w jeden większy – jego celem jest zmniejszenie liczby zobowiązań i całościowe obniżenie raty;

Zasady udzielania kredytów reguluje Prawo bankowe i Ustawa o kredycie konsumenckim. Pożyczka od kredytu różni się tym, że zasady jej udzielania reguluje Kodeks cywilny. Może jej udzielić bank lub inna instytucja. Pożyczka na kwotę do 1000 złotych nie musi mieć formy pisemnej. Cel pożyczki nie jest określony. To osoba, która otrzymuje pożyczkę, decyduje, na co ją przeznaczy. 

Zanim zdecydujesz się na pożyczkę lub kredyt: 

  • dowiedz się więcej o firmie, z której usług zamierzasz skorzystać;
  • zapoznaj się z opiniami dotyczącymi firmy lub banku;
  • porównaj oferty w różnych miejscach;
  • sprawdź, czy firma znajduje się pod nadzorem Komisji Nadzoru Finansowego;
  • sprawdź na stronie UOKiK, czy firma nie była karana za nieuczciwe praktyki.

Zanim podpiszesz umowę o pożyczkę lub kredyt: 

  • dokładnie przeczytaj formularz informacyjny, który otrzymasz przed podpisaniem umowy – są w nim wszystkie najważniejsze informacje o pożyczce lub kredycie –  jeśli go nie otrzymasz, skontaktuj się z firmą, od której chcesz otrzymać pożyczkę; 
  • przeczytaj umowę i upewnij się, że ją rozumiesz. Możesz ją dać do przeczytania innej, zaufanej osobie; 
  • sprawdź, ile wynosi całkowita kwota kredytu, oprocentowanie, prowizja oraz inne opłaty; 
  • oprócz umowy, równie ważne są załączniki – szczególnie tabele opłat i prowizji, regulaminy, oświadczenia i umowy zabezpieczenia; 
  • upewnij się, że to, co ci przekazano, jest również napisane w dokumencie; 
  • jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości, masz prawo wziąć egzemplarz umowy i skonsultować jej warunki z innymi osobami;
    warto również porozmawiać z prawnikiem, który zajmuje się podobnymi sprawami lub inną zaufaną osobą posiadającą wiedzę i doświadczenie w tym zakresie.  
ZADŁUŻENIE

DŁUG to zobowiązanie, na przykład rachunek za prąd, rata kredytu, mandat czy pożyczki, który nie został spłacony na czas. Osoba, która posiada dług, nazywana jest dłużnikiem, a osoba, u której ktoś ma dług to wierzyciel. Wierzyciel może domagać się zapłaty od dłużnika na podstawie roszczenia. 

Przyczyny wpadania w długi:

  • wydawanie więcej pieniędzy, niż się posiada; 
  • pojawienie się nieplanowanych wydatków, takich jak wyższy rachunek za prąd, mandat, naprawa w domu, czy wizyta u lekarza; 
  • przedłużający się stan zwiększonych wydatków, na przykład z powodu przewlekłej choroby; 
  • nagła zmiana sytuacji finansowej, np. utrata pracy; 
  • uzależnienia od alkoholu, narkotyków, zakupów lub hazardu; 
  • nieuczciwość instytucji, która udzieliła pożyczki; 
  • nieprzemyślane zaciąganie pożyczek w miejscach, które oferują szybki dostęp do pieniędzy w zamian za bardzo wysokie odsetki od spłaty lub u innych osób;
  • nieznajomość przepisów prawa;
  • inne zdarzenia losowe.  

Niespłacanie długu może mieć różne konsekwencje. Przykładowo, niepłacenie czynszu za mieszkanie lub osobie wynajmującej może doprowadzić do orzeczenia przez sąd eksmisji, czyli nakazu opuszczenia mieszkania. Jeśli spóźniasz się z opłaceniem rat kredytu, bank może wypowiedzieć umowę kredytową i ma prawo żądać spłaty pozostałej kwoty w całości. Najczęściej odbywa się to na drodze sądowej. 

W zależności od zapisów w umowie, po nieopłaceniu rachunku lub należności dostaniesz najpierw wezwanie do zapłaty lub upomnienie. Za brak zapłaty w terminie od następnego dnia możesz już mieć naliczanie odsetki za spóźnienie. 
Jeśli nadal nie spłacisz długu, firma może skierować sprawę do firm windykacyjnych, czyli takich, które zajmują się odzyskaniem zadłużenia lub do sądu. 
Sąd z kolei może wystąpić do komornika z wnioskiem o przymusowe wyegzekwowanie zaległości. Każdy z tych scenariuszy wiąże się z poniesieniem dodatkowych opłat z tytułu egzekucji zadłużenia. 

W sytuacjach losowych warto zawrzeć z firmą porozumienie dotyczące rozłożenia długu na raty lub innej formy spłacenia należności. Firmy inaczej patrzą na dłużnika, z którym nie ma kontaktu, a inaczej na osobę, która chce spłacić swoje długi. ​ Warto również odbierać korespondencję, ponieważ dwukrotnie awizowana (tj. nieodebrana na poczcie po dwóch próbach dostarczenia przez listonosza) i nieodebrana przesyłka jest według prawa uważana za skutecznie doręczoną.  

Dłużnik, który nie spłaca swoich zobowiązań, może trafić na jedną z wielu list dłużników, np. Krajowego Rejestru Zadłużonych, Krajowego Rejestru Długów lub Biura Informacji Gospodarczej InfoMonitor. To utrudnia lub uniemożliwia wzięcie kolejnych kredytów, pożyczek lub zakupów na raty. 

Ostatecznym rozwiązaniem przy spłacie długów jest tak zwana upadłość konsumencka. Możesz z niego skorzystać, jeśli nie masz własnej działalności, straciłeś zdolność do spłaty zobowiązań i nie stałeś się dłużnikiem przez rażące niedbalstwo lub celowe działanie. Przyjmuje się, że opóźnienie w spłatach musi wynosić co najmniej trzy miesiące. Wniosek o upadłość konsumencką składa się do sądu najbliższego miejsca, w którym mieszkasz. Oprócz swoich danych, trzeba uzasadnić swój wniosek i wnieść opłatę sądową. Celem upadłości konsumenckiej jest skuteczna spłata zaciągniętych zobowiązań. 

W momencie ogłoszenia upadłości:

  • wstrzymuje się naliczanie odsetek; 
  • zawiesza się postępowania sądowe i egzekucyjne; 
  • jeśli dłużnik jest w związku małżeńskim, powstaje rozdzielność majątkowa, 
  • całym majątkiem, tzw. masą upadłościową, zarządza osoba wyznaczona przez sąd nazywana syndykiem. To on sprzedaje cały majątek osoby zadłużonej, ustala listę wierzycieli i tworzy plan spłat, maksymalnie na 36 miesięcy. W niektórych sytuacjach, na przykład przy terminowym spłacaniu lub przy braku możliwości pokrycia długów ze sprzedanego majątku, sąd może umorzyć część lub całość pozostałych długów.   

Pamiętaj, że niektórych rodzajów długów nie można umorzyć. Są to m.in. alimenty, celowo nieujawnione długi w postępowaniu, renty z tytułu odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu lub śmierć, a także kary grzywny. 

Gdzie zwrócić się po pomoc? 

W pierwszej kolejności warto:  

  • udaj się do miejscowego ośrodka pomocy społecznej;
  • skontaktuj się z organizacjami pozarządowymi, które pomagają osobom zadłużonym, na przykład Stowarzyszeniem Program Wsparcia Zadłużonych;
  • poszukaj grupy Anonimowych Dłużników;
  • znajdź grupę wsparcia w Internecie.

POMOC w Poznaniu:

Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Poznaniu w ramach realizacji projektu utworzył Klub Integracji Społecznej, który wspiera osoby w wyjściu z długów. Aby skorzystać ze wsparcia MOPR-u, należy zgłosić się do filii przypisanej do miejsca zamieszkania. Klub Integracji Społecznej oferuje m.in. pomoc doradcy ds. zadłużenia, warsztaty umiejętności gospodarowania budżetem domowym, wsparcie w procesie przygotowania i złożenia wniosku o upadłość konsumencką oraz indywidualne plany działania w wychodzeniu z długów.