OTWARTE ŚCIEŻKI W SPEKTRUM

MASZ PRAWO

"Godność często polega na odwadze zrozumienia własnej sytuacji." 
Kazimierz Brandys

PRAWA CZŁOWIEKA

Prawa człowieka wynikają z godności. Ma je każdy, bez względu na rasę, płeć, język, wyznanie, przekonania polityczne, pochodzenie narodowe i społeczne, czy posiadany majątek. Każdy posiada szereg praw, których nie może naruszyć żadna władza. Prawa człowieka mogą być ograniczane, ale tylko w sytuacjach określonych przez konstytucje i akty prawa międzynarodowego. 

Prawa człowieka zostały opisane i uchwalone w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 roku. Są podstawą innych dokumentów regulujących prawa i wolności obywatelskie. 

Szczególnie ważne są tak zwane prawa podstawowe:

  • prawo do życia – to znaczy, że nikogo nie można pozbawić życia; 
  • prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego – to znaczy, że nikogo nie można bezprawnie aresztować ani uwięzić;
  • zakaz tortur i nieludzkiego traktowania – to znaczy, że przemoc fizyczna i psychiczna względem drugiego człowieka jest niedopuszczalna; 
  • zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej – to znaczy, że sprzedawanie i kupowanie ludzi oraz zmuszanie ich do pracy są zabronione.
powszechna deklaracja praw człowieka
KONSTYTUCJA - prawa obywatelskie 

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej to ustawa zasadnicza, to znaczy, ze muszą z nią być zgodne wszystkie ustawy i rozporządzenia wydawane przez polskie władze. Obecna Konstytucja obowiązuje od 2 kwietnia 1997 roku. Wolnościom, prawom i obowiązkom człowieka i obywatela, czyli człowieka posiadającego polskie obywatelstwo, jest poświęcony cały II rozdział Konstytucji. Aby lepiej rozumieć podstawowe zasady działania polskiego państwa, warto ją przeczytać i znać. 

Najważniejsze prawa obywatelskie zapisane w Konstytucji to:

  • prawo do poszanowania godności człowieka i obywatela; 
  • prawo do ochrony wolności; 
  • prawo do równego traktowania; 
  • prawo mężczyzn i kobiet do równego traktowania; 
  • prawo do opieki dla obywatela Polski ze strony państwa polskiego; 
  • prawo do ochrony życia;
  • prawo do nietykalności i wolności osobistej; 
  • prawo do domniemania niewinności, dopóki wina nie zostanie udowodniona prawomocnym wyrokiem; 
  • prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami; 
  • prawo do tajemnicy korespondencji; 
  • prawo dostępu do urzędowych dokumentów i zbiorów danych o sobie; 
  • prawo do wolności sumienia i religii; 
  • prawo do swobodnego poruszania się po Polsce oraz swobodnego opuszczenia kraju; 
  • prawo do żądania sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych o sobie; 
  • prawo do wolności poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji; 
  • prawo do organizowania pokojowych zgromadzeń; 
  • prawo do zrzeszania się, w tym w związkach zawodowych; 
  • prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach; 
  • prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne; 
  • prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego po ukończeniu 18 lat; 
  • prawo do składania petycji, wniosków i skarg w interesie publicznym, własnym lub innej osoby za jej zgodą; 
  • prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia; 
  • prawo do wolności wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy; 
  • prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy; 
  • prawo do pomocy społecznej i świadczeń oraz emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego; 
  • prawo do pomocy w komunikacji społecznej, w życiu codziennym oraz w pracy dla osób z niepełnosprawnościami; 
  • prawo do ochrony zdrowia; 
  • prawo do bezpłatnej nauki do 18 roku życia; 
  • prawo do zakładania szkół podstawowych, ponadpodstawowych i wyższych oraz zakładów wychowawczych; 
  • prawo do powszechnego i równego dostępu do wykształcenia; 
  • prawo do ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją; 
  • prawo do wolności twórczości artystycznej, badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników; 
  • prawo do wolności nauczania; 
  • prawo do wolności korzystania z dóbr kultury; 
  • prawo do wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej; 
  • prawo do dochodzenia swojej racji przed sądem; 
  • prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji; 
  • prawo do wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego; 
  • prawo do wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich we własnej sprawie.

Jeśli czujesz, że Twoje prawa są naruszane, możesz poza Rzecznikiem Praw Obywatelskich szukać wsparcia w organizacjach pozarządowych zajmujących się prawami człowieka, w sądach lub w punktach nieodpłatnej pomocy prawnej.

KONSTYTUCJA RP - tekst jednolity
PRAWA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ

Pełnomocniczką Prezydenta Miasta Poznania ds. Osób z Niepełnosprawnościami jest obecnie Dorota Potejko. Głównym dokumentem regulującym prawa osób z niepełnosprawnościami jest Konwencja ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Polska podpisała ją w 2007 roku, a ratyfikowała, czyli zatwierdziła ją oficjalnie, w 2012 roku. 

Głównie założenia dotyczące osób z niepełnosprawnościami w Konwencji to:

  • poszanowanie przyrodzonej godności, autonomii i niezależności osoby z niepełnosprawnościami; 
  • prawo do swobody dokonywania wyborów; 
  • zakaz dyskryminacji; 
  • pełny i skuteczny udział w życiu społecznym oraz integracja społeczna; 
  • poszanowanie odmienności i akceptacja osób niepełnosprawnych; 
  • równość szans, w tym równość mężczyzn i kobiet; 
  • dostępność do środków transportu, informacji i komunikacji, w tym technologii i systemów informacyjno-komunikacyjnych, a także do innych urządzeń i usług, powszechnie dostępnych lub powszechnie zapewnianych, zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich; 
  • poszanowanie rozwijających się zdolności niepełnosprawnych dzieci; 
  • poszanowanie prawa dzieci z niepełnosprawnościami do własnej tożsamości.

Pełna treść Konwencji ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych w języku polskim:

konwencja o prawach ozn
PRAWA PRACOWNIKA

Katalog praw pracowniczych

Katalog praw pracowniczych zależy od rodzaju umowy , na którą zatrudniony jest pracownik. 
Jeśli jesteś zatrudniony na umowę o pracę, masz prawo do:

  • corocznego, płatnego urlopu wypoczynkowego; 
  • innych rodzajów urlopu, np. urlopu okolicznościowego, macierzyńskiego, rodzicielskiego, wychowawczego, ojcowskiego, opiekuńczego; 
  • przerwy w pracy, odpoczynku dobowego i tygodniowego; 
  • limitowanej pracy w godzinach nadliczbowych i rekompensaty tej pracy w postaci odbioru czasu wolnego bądź w formie pieniężnej; 
  • minimalnego wynagrodzenia za pracę; 
  • odprowadzanych składek na ubezpieczenie społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe) oraz zdrowotne.

Kodeks Pracy

Pełen katalog praw i obowiązków pracownika znajduje się w Kodeksie Pracy. O prawach pracowników z niepełnosprawnościami, w tym racjonalnych usprawnieniach w środowisku pracy, mówi również obowiązująca Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych. 

Prawa osoby samozatrudnionej, czyli prowadzącej działalność gospodarczą, osoby zatrudnionej na umowę zlecenia oraz umowę o dzieło są inne, ze względu na inny charakter współpracy. Zasady współpracy obu stron określa treść umowy. 

Instytucją zajmują się naruszeniami praw pracowniczych, niebezpiecznymi warunkami pracy czy nieprzestrzeganiem zasad BHP (bezpieczeństwa i higieny pracy) jest Państwowa Inspekcja Pracy. Spory powstałe podczas stosunku pracy rozstrzygają sądy pracy. W Poznaniu siedzibę ma OIP (Okręgowy Inspektorat Pracy), z którym możesz się skontaktować, jeśli masz pytania dotyczące prawa pracy, praw pracowniczych, mobbingu lub zawartej umowy. 

kodeks pracy ustawa o rehabilitacji...

Prawo pracy i BHP

Porady z zakresu prawa pracy lub BHP (bezpieczeństwo i higiena pracy) udzielane są:

  • osobiście – w siedzibie OIP przy ulicy Marcelińskiej 90 w Poznaniu – nie wymaga podawania danych osobowych; 
  • telefonicznie:
    - przez OIP w Łodzi: możesz umówić się przez tę stronę lub zadzwonić na numer 459 595 419;
    - przez Główny Inspektorat Pracy, dzwoniąc przez telefon komórkowy na numer 459 599 000; 
  • mailowo  –  pod adresem kancelaria@poznan.pip.gov.pl . Do udzielenia odpowiedzi na zapytania wymagane jest podanie swoich danych.
PRAWA PACJENTA 

Prawa pacjenta w aptekach i przychodniach

Pacjent w kontakcie z placówkami ochrony zdrowia ma określone prawa. Najważniejsze z nich to:

  • prawo do wsparcia osoby bliskiej podczas wizyty, z wyjątkiem występowania zagrożenia epidemiologicznego lub konieczności zachowania sterylności; 
  • prawo do upoważnienia dowolnych osób do wglądu w dokumenty medyczne w placówce medycznej; 
  • prawo do bezpłatnych świadczeń opieki zdrowotnej; 
  • prawo do poszanowania godności i intymności; 
  • prawo do wyczerpującej i zrozumiałej informacji o swoim stanie zdrowia; 
  • prawo do zachowania w tajemnicy informacji na Twój temat, również po śmierci; 
  •   prawo do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych;
  • prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej Twojego stanu zdrowia oraz udzielonych świadczeń zdrowotnych; 
  • prawo do poszanowania Twojego życia prywatnego i rodzinnego; 
  • prawo do informacji o leku zastępczym, który jest tańszym odpowiednikiem leku wypisanego na recepcie; 
  • prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza; 
  • prawo do zgłaszania niepożądanych działań produktów leczniczych;
  • prawo do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie; 
  • prawo do bezpłatnego wystawienia orzeczeń i zaświadczeń lekarskich, m.in. na potrzeby wnioskowania o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, czy dla celów pomocy społecznej; 
  • prawo do badania oraz porady lekarskiej bez skierowania w ramach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), w tym do nocnej (od 18:00 do 8:00) oraz świątecznej opieki lekarskiej i pielęgniarskiej, udzielanej w formie stacjonarnej lub wyjazdowej; 
  • prawo do rejestracji do lekarza osobiście, telefonicznie lub przez inną osobę; 
  • prawo do znajomości i dochodzenia swoich praw.

Prawa pacjenta w szpitalu 

Prawa pacjenta w szpitalu są w większości takie, jak w przychodniach i aptekach, z dodatkowymi zastrzeżeniami:

  • masz prawo do informacji o swoich prawach w miejscu ogólnodostępnym; 
  • masz prawo do natychmiastowej pomocy medycznej bez skierowania w stanach nagłych; 
  • masz prawo do wypisania się ze szpitala na własne żądanie, jednak lekarz ma obowiązek pouczyć Cię o konsekwencjach dla Twojego zdrowia i życia po zaprzestaniu leczenia szpitalnego – wyjątkiem jest przyjęcie do szpitala bez Twojej zgody, wtedy decyzję o wypisie podejmuje sąd opiekuńczy; 
  • masz prawo do otrzymania wypisu szpitalnego po zakończeniu leczenia. Powinien on zawierać rozpoznanie choroby, wyniki badań, zastosowane leczenie, terminy wykonanych zabiegów, dalsze wskazania, okres zwolnienia od pracy, adnotację o zapisanych lekach oraz terminy planowanych konsultacji; 
  • masz prawo nie zgodzić się być dawcą organów lub tkanek po swojej śmierci, jednak musisz wyrazić sprzeciw za życia; 
  • masz prawo nie zgodzić się na przeprowadzenie sekcji zwłok po swojej śmierci, jednak musisz wyrazić pisemny sprzeciw za życia.

Zasady korzystania z ochrony zdrowia regulują Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego.

ust. o prawach pacjenta ust. o ochronie zdrowia...

Rzecznik Praw Pacjenta

W województwie wielkopolskim jest dwóch Rzeczników Praw Pacjenta Szpitali Psychiatrycznych, którzy są przypisani do określonych, wielkopolskich placówek szpitalnych:

  • Katarzyna Stępczak, nr tel. 789 404 717, placówki w: Koźminku, Kaliszu, Kościanie, Śremie oraz Ostrowie Wielkopolskim; 
  • Dominika Opała, nr tel. 660 509 982, placówki w Poznaniu, Gnieźnie, Złotowie, Piecewie oraz Owińskach.
UBEZWŁASNOWOLNIENIE

Ubezwłasnowolnienie to procedura sądowa, w wyniku której osoba traci zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji prawnych. Sąd może ją zastosować, gdy ktoś – z powodu choroby, niepełnosprawności lub innej przyczyny – nie jest w stanie samodzielnie zadbać o swoje sprawy. Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć m.in. małżonek, krewny w linii prostej (np. rodzic, dziecko), rodzeństwo lub prokurator.
  
Rozróżniamy dwa pojęcia:

  • zdolność prawna – to możliwość posiadania praw i obowiązków. Powstaje w chwili narodzin, a wygasa w chwili śmierci. Nie można się jej zrzec ani przenieść na inną osobę; 
  • zdolność do czynności prawnych – to możliwość samodzielnego dokonywania czynności prawnych w swoim imieniu i na swój rachunek, jak np. zawieranie umów, zarządzanie pieniędzmi, zaciąganie zobowiązań, czy składanie oświadczeń woli w różnej formie. Kodeks cywilny mówi, że pełną zdolność do czynności prawnych człowiek nabywa z ukończeniem 18 roku życia. Zdolności do czynności prawnych nie mają dzieci poniżej 13 roku życia oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie.

Ubezwłasnowolnienie może być całkowite lub częściowe, w zależności od stanu zdrowia osoby, której dotyczy wniosek. Decyzję podejmuje sąd okręgowy w miejscu zamieszkania tej osoby. Może wyznaczyć kuratora (przy ubezwłasnowolnieniu częściowym) lub opiekuna prawnego (przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym) i określa zakres ich kompetencji. Mimo istnienia opiekuna prawnego, o wielu aspektach życia osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie decyduje sąd. 

Cofnięcie wniosku o ubezwłasnowolnienie przed rozprawą czy uchylenie ubezwłasnowolnienia wymagają zgody sądu, który ma prawo odmówić – nawet jeśli wnioskodawca tego chce. 

Planowana jest likwidacja instytucji ubezwłasnowolnienia na rzecz ustawy o wspieranym podejmowaniu decyzji. Od 2024 roku trwają prace nad projektem Ministerstwa Sprawiedliwości. Proces pracy nad tą ustawą można śledzić tutaj: TUTAJ  

W założeniach projektu pojawiają się nowe formy wspieranego podejmowania decyzji: 

  • kurator reprezentujący – osoba powołana na czas określony – do 5 lat, z możliwością przedłużenia, w sytuacji, w której osoba nie jest w stanie samodzielnie podejmować świadomych decyzji; 
  • kurator wspierający – osoba wspierająca osobę pełnoletnią w prowadzeniu jej spraw; 
  • asysta prawna, w ramach której asystent będzie wspierał osobę z niepełnosprawnością w podejmowaniu decyzji i rozumieniu jej skutków; 
  • pełnomocnik rejestrowany, czyli osoba upoważniona pełnomocnictwem, wpisana do Rejestru Pełnomocnictw, która w razie ograniczenia zdolności do czynności prawnych u osoby udzielającej pełnomocnictwa zyska prawo do podejmowania decyzji w zakresie określonym w dokumencie, na przykład w sprawach medycznych.
POMOC PRAWNA

Nieodpłatna pomoc prawna to możliwość skorzystania z usługi prawnika lub aplikanta prawniczego bez ponoszenia kosztów, pod warunkiem, że nie jesteś w stanie zapłacić za poradę prawną. Możesz skorzystać z takiej pomocy prawnej także wtedy, kiedy masz jednoosobową działalność gospodarczą lub jesteś osobą z niepełnosprawnością. 

Prawnicy mogą pomóc:  

  • sporządzić niektóre pisma, takie jak pozwy, pismo o zwolnienie z kosztów czy wniosek o obrońcę z urzędu; 
  • wyjaśnić zapisy prawa, na przykład w umowie; 
  • wskazać prawa i obowiązki w danej sytuacji.  

Aby znaleźć punkt nieodpłatnej pomocy prawnej i prawnika specjalizującego się w danej dziedzinie prawa, WEJDŹ NA TĄ STRONĘ . 

Na poradę można się umówić na kilka sposobów: 

Przed odbyciem wizyty przygotuj niezbędne dokumenty, takie jak: 

  • oświadczenie o braku możliwości poniesienia kosztów; 
  • oświadczenie o niezatrudnieniu innych osób w ciągu ostatniego roku (jeśli prowadzisz działalność gospodarczą); 
  • zaświadczenia o pomocy publicznej dla przedsiębiorstwa (zwanej de minimis), w tym pomocy w rolnictwie lub rybołówstwie do 2 lat podatkowych wstecz lub braku korzystania z takiej pomocy (jeśli prowadzisz działalność gospodarczą);

Pamiętaj, że masz prawo do wizyty w towarzystwie osoby bliskiej, opiekuna lub tłumacza, a jeśli wyrazisz zgodę – ta osoba będzie towarzyszyć Ci w trakcie rozmowy z prawnikiem.