DIAGNOZA
"Diagnoza nie definiuje, kim jestem, ale jak moje zmysły postrzegają świat..."
Autodiagnoza to proces, w którym zauważasz u siebie cechy, zachowania lub doświadczenia, które mogą wskazywać na spektrum autyzmu. Dzieje się to w różnych momentach: przy okazji bliższego zapoznania się z tematem i rozpoznania u siebie cech opisanych w publikacjach z zakresu autyzmu, poznania osoby z diagnozą, a coraz częściej — przy okazji procesu diagnostycznego własnych dzieci.
Kobiety przez długi czas nie były diagnozowane, ponieważ kryteria diagnostyczne powstawały na podstawie badań, w których brali udział głównie chłopcy. Dopiero w ostatnich latach zaczęło się to zmieniać — coraz więcej kobiet otrzymuje diagnozę. Na rosnącą liczbę diagnoz wpłynęły też skutki pandemii COVID-19 — izolacja i związane z nią kryzysy psychiczne skłoniły wiele osób do szukania wyjaśnienia swoich trudności.
Decyzja o poddaniu się diagnozie jest indywidualną sprawą.
Częstymi przyczynami, dla których ludzie pozostają przy autodiagnozie, to:
- brak środków finansowych;
- znaczna odległość od ośrodka diagnostycznego;
- brak potrzeby posiadania formalnej diagnozy;
- obawy przed „wyoutowaniem” się w środowisku;
- niechęć do specjalistów, którzy mogą stereotypowo podchodzić do spektrum autyzmu.
Testy przesiewowe
Testy przesiewowe w języku polskim, np. AQ, są dostępne w Internecie, jednak nie zastąpią interpretacji wyników przez specjalistę.
test aqDiagnoza pozwala przede wszystkim:
- zobaczyć i umieścić siebie w nowym kontekście;
- zrozumieć doświadczane emocje, reakcje i potrzeby;
- uzyskać wsparcie, do którego wymagana jest formalna diagnoza, np. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, renta socjalna z ZUS, czy inne świadczenia;
- znaleźć odpowiednią pomoc, jeśli jest potrzebna, na przykład opiekę psychiatryczną, psychologiczną, psychoterapeutyczną, czy formalne i nieformalne grupy wsparcia;
- skorzystać z psychoedukacji, czyli działań okołoterapeutycznych, które mają na celu zwiększyć wiedzę o mechanizmach psychologicznych i zachowaniach. Mogą do tego służyć warsztaty rozwoju osobistego, z asertywności, umiejętności stawiania granic, czy budowania pewności siebie.
Diagnoza spektrum autyzmu składa się przeważnie z kilku
spotkań z zespołem diagnozującym. Bardzo ważne jest, żeby liczył on co najmniej
dwie osoby.
W pełnym zespole diagnostycznym znajdują się następujące
osoby:
- lekarz psychiatra;
- psycholog;
- pedagog;
- czasami również dodatkowy specjalista, na przykład terapeuta integracji sensorycznej.
Pamiętaj o tym, że w niektórych ośrodkach nie ma lekarza psychiatry, którego opinia jest decydująca. Wtedy pozostała część zespołu przeprowadza tylko niezbędne testy i kwestionariusze, a także wywiad rozwojowy od dzieciństwa. Dotyczy to również diagnozy u osób dorosłych. Wtedy, po wystawieniu opinii, diagności mogą polecić specjalistę, który ma doświadczenie w temacie spektrum autyzmu i może postawić diagnozę w oparciu o dostarczone opinie.
Spotkania w ramach diagnozy obejmują przede wszystkim:
- wypełnienie niezbędnych testów i kwestionariuszy, najczęściej tzw. testu przesiewowego AQ oraz kwestionariusza ADOS-2, których wyniki interpretuje diagnosta;
- pogłębiony wywiad rozwojowy od czasów dzieciństwa — by przeprowadzić wywiad, niezbędna jest osoba, która zna osobę diagnozowaną od dzieciństwa. Nie musi to być rodzic, może to być na przykład inny członek rodziny;
- podsumowanie procesu i wydanie diagnozy — diagnoza może się wiązać z dużymi emocjami, dlatego ważna jest możliwość stacjonarnej konsultacji i omówienia otrzymanej opinii.
W przypadku wszystkich członków zespołu diagnostycznego bardzo ważne jest doświadczenie oraz wzajemne zaufanie. Szczególnie dotyczy to lekarzy psychiatrów, ponieważ niewielu z nich specjalizuje się w diagnozowaniu spektrum autyzmu. Bez znajomości mechanizmów, takich jak maskowanie, czy różnic między kobiecym a męskim fenotypem autyzmu, mogą oni podważyć wystawione opinie i utrudnić proces diagnostyczny.
Stawianiem diagnozy spektrum autyzmu zajmują się w Polsce
najczęściej wyspecjalizowane ośrodki diagnostyczne. Część z nich specjalizuje
się jedynie w określonym przedziale wiekowym, na przykład diagnozie dzieci i
młodzieży lub samych dorosłych. Większość z nich oferuje odpłatną diagnozę.
Ze względu na obserwowane, rosnące zainteresowanie diagnozą
u osób w różnym wieku, czas oczekiwania wciąż się wydłuża. Niektóre placówki
posiadają kontrakt z NFZ, jednak czas oczekiwania jest bardzo długi.
Szczegółowe informacje można uzyskać w konkretnym ośrodku.
Jedno z lepszych zestawień dotyczących ośrodków
diagnostycznych w Polsce, ich lokalizacji, czy kosztów diagnozy stworzyła Ida
Tymina, samorzeczniczka z AuADHD z Poznania. Więcej o działaniach Idy oraz
lista polecanych ośrodków diagnostycznych znajdziecie poniżej: Placówki diagnostyczne - plik Excel.
Dużym wyzwaniem diagnostycznym jest oddzielanie różnych czynników od siebie. Część cech może być związana ze spektrum autyzmu, a część może wskazywać na inne diagnozy lub wynika z charakteru. Przykładowo, coraz częściej spektrum autyzmu występuje razem z ADHD. Jest to tak zwane AuDHD. Z tego względu zespół diagnostyczny może zasugerować dodatkowe spotkanie w celu wykonania testów przesiewowych pod kątem współwystępujących diagnoz. Wyniki mogą posłużyć lekarzowi psychiatrze do postawienia ostatecznej diagnozy.
Testy przesiewowe można wykonać pod kątem:
- depresji;
- zaburzeń lękowych;
- zaburzeń opozycyjno-buntowniczych;
- ADHD.
Jeśli podejrzewasz u siebie spektrum autyzmu i dodatkowe zaburzenia współwystępujące, warto skontaktować się z ośrodkiem diagnostycznym w celu ewentualnego rozszerzenia diagnostyki.
Bardzo ważne dla osoby, która otrzymała diagnozę, jest wsparcie.
Spektrum autyzmu — w zależności od wiedzy, jaką miałeś lub miałaś wcześniej na ten temat — może być postrzegane pozytywnie, neutralnie lub negatywnie. Może się również wiązać z silnymi emocjami oraz intensywną autorefleksją, szczególnie po otrzymaniu diagnozy w wieku dorosłym. Z tego względu niezwykle ważne jest uzyskanie rzetelnych informacji na temat dostępnej pomocy w procesie akceptacji diagnozy. Możesz ją uzyskać w organizacjach pozarządowych zajmujących się spektrum autyzmu, w formalnych i nieformalnych grupach wsparcia, a często także w samym ośrodku diagnostycznym.